بیماری های گیاهی
بیماری های گیاهی
 
اهمیت بیماری گیاهی
 
به دلیل خسارت اقتصادی است که به گیاهان وارد می کنند و زندگی در دنیا وابسته به سلامت گیاهان است و از طرفی سطح زیر کشت محدود بوده و بیماری ها می تواند سطح را تحت تاثیر قرار دهد و می توانند عملکرد را کاهش دهند. (کاهش بازار پسندی و کیفیت و هم به صورت عملکرد وزنی و کمیت)
خسارت سالانه بیماری ها (14.1%)، حشرات (10.2%) و علف هرز(12.2%) 36.5% از کل محصول در دنیا است و خسارت بیماری های پس از برداشت هم باید لحاظ شود.
جنبه های مختلف اهمیت بیماری ها:
کاهش محصول
کاهش کیفیت محصول
نابودی فضای سبز و جنگل ها
مسمومیت به واسطه توکسین های تولیدی
تغییرات و محدودیت ها در الگوهیا کشت و ادوات کشاورزی (جایگزین شدن محصول جدید به جای محصول قبلی)
 
بیماری شناسی گیاهی:
علمی است که به مطالعه عوامل بیماری زا و شرایط محیطی موثر و مکانیسم های ایجاد بیماری اثر متقابل عوامل بیماری زا و میزبان و روش های کنترل و پیشگیری بیماری های گیاهی می پردازد.
 
اتوس: عقیده داشته که بیماری های گیاهی به واسطه تغییرات آب و هوایی ایجاد می شود و نظریه خودزایی: چیزهایی درون گیاه است که باعث نابودی خودش می شود.
 نظریه خود به خودی: گیاهان خود به خود بیماری می گیرند و دلیل خاصی ندارند.
بیماری بادزدگی سیب زمینی باعث قحطی در اروپا شد.
علائم بیماری: مثل اینکه مزرعه سوخته باشد و یک باد گرم از روی مزرعه عبور کرده باشد و روند بیماری بسیار سریع است.
عامل بیماری باد زدگی سیب زمینی قارچ Phytophthora infestam می باشد.
 
طبقه بندی بیماری های گیاهی:
 
بر اساس اندام گیاهی آلوده
بیماری ریشه، ساقه، برگ و میوه
بر اساس نوع گیاهان بیمار: بیماری درختان میوه، سبزیجات و بیماری های زراعی
بر اساس علائم گیاهان بیمار: پژمردگی ها، سوختگی ها، رنگ، سیاهک، شانکر و ...
بر اساس نوع عامل ایجاد کننده بیماری:
الف) بیماری های عفونی یا مسری Infeetous disease
یعنی بیماری هایی که ناشی از عوامل زنده هستند و شامل:
قارچ ها-ویروس ها-نماتود  ها- پروکاریوت ها-ویروئیدها- پروتوزوآ- گیاهان انگل گلدار
ب) بیماری های غیر عفونی و غیر مسری
از عوامل غیر زنده ناشی می شوند non-infeetious disease
دمای کم، دمای زیاد، رطوبت کم یا زیاد، کمبود و ؟؟؟ بود مواد غذایی، آلودگی هوا، نور کم یا زیاد، فقدان اکسیژن، اسیدی یا قلیایی بودن خاک، مسمومیت ناشی از آفت کش ها و...
مثلاً BER در گوجه فرنگی و Apple Cork Spot در سیب که ناشی از کمبود Ca2+ می باشد. یا تغییر رنگ رگبرگ ها و برگ ها در نتیجه کمبود عناصر غذایی و تشخیص نوع بیماری بسیار مهم است.
مثلاً کمبود آهن و زرد شدن رگبرگ می تواند به دلیل گرفتگی آوند به دلیل یک عامل بیماری زایی یا غرقاب بودن و یا خشک بودن و یا کمبود مواد غذایی باشد.
 
تعریف بیماری های گیاهی:
 
اختلال هایی که در تمام شرایط گفته شده در بالا مثل قارچ ها و ... کمبود مواد غذایی و شرایط محیطی نامناسب رخ می دهد.
اختلال های ناشی از حشرات، حیوانات و انسان در بیماری شناسی گیاهی بررسی نمی شود.
 
بیماری گیاهی:
هر نوع اختلال و ناهنجاری در وضع عادی گیاه که در اثر تحریک مداوم عامل بیماری زا (زنده-غیر زنده) ایجاد می شود.
 
بیمارگر Pathogen: عوامل بیماری زای زنده
 
انگل Parasite: بخشی یا تمام زندگی خود را داخل یا روی میزبان به سر می برد و مواد غذایی مورد نیاز خود را تامین می کند و همیشه بیماری زا نیست. اگر این رابطه غذایی منجر به بیماری نشود و رابطه همزیست باشد Pathogen نیست. مثل قارچ مایکوریز و یا باکتری رایزونیوم
 
بیماری زایی Pathogenicity:
توانایی یک انگل در ایجاد اختلال در میزبان
 
پاتوژن ها بر اساس رابطه انگلی به دو گروه تقسیم می شوند:
بیمارگرهای اجباری Obligate pathogen: فقط روی موجود زنده دیگر بقا دارند: ویروس ها، سفیدک ها، زنگ ها
بیمار گرهای غیر اجباری non-obligate pathogen: می توانند روی مواد غیر زنده نیز رشد کنند.
الف) ساپروفیت های اختیاری
در بیشتر دوره زندگی اش انگل است ولی اگر شرایط خاص به وجود آید می تواند روی مواد آلی و غیر زنده نیز رشد کند.
ب) پارازیت اختیاری: بیشتر دوره زندگی روی مواد آلی و در شرایط خاص حمله به گیاه زنده و زندگی به صورت انگل
ج) ساپروفیت اجباری: 
قادر به استفاده از سلول زنده نبوده و از منابع آلی غیر زنده تغذیه می کند.
انگل های اجباری و غیر اجباری از نظر روش حمله به میزبان و تغذیه از میزبان فرق می کنند.
ایجاد و توسعه بیماری در گیاه:
برای اینکه گیاه بیمار شود نیاز به دو فاکتور دارد:
میزبان یا گیاه حساس به بیماری
عامل بیماری زا داریم ولی عامل دیگری به نام شرایط محیطی مناسب باید وجود داشته باشد (پس نیاز به 3 عامل داریم)
رطوبت و دمای مناسب بسیار مهم هستند.
مثلث بیماری شامل: میزبان، عامل بیماری، شرایط محیطی است.
هر چه مساحت مثلث بزرگتر باشد یعنی شدت بیماری بیشتر است و بر عکس.
مثلاً میزبان حساسیت بیشتری نسبت به سایر گیاهان داشته باشد و یا جمعیت میزبان بیشتر باشد و یا عامل بیماری زا قدرت بیماری زایی بیشتری داشته باشد و در مرحله بیماری زایی هم باشد و یا اینکه شرایط محیطی مناسب باشد مثلاً رطوبت 90% در گلخانه باشد بنابراین همه این عوامل باعث تغییر مساحت می شوند. هر کدام از اضلاع مثلث را صفر کنیم بیماری زایی صفر خواهد شد.
اگر بخواهیم به مثلث بیماری عامل دیگری را اضافه کنیم زمان می باشد. (اندازه زمان بیماری و زمان مناسب رخ دادن بیماری مهم است) و تبدیل به هوم بیماری می شود.
(زمان، پاتوژن، میزبان و محیط)
 
توسعه یا چرخه بیماری:
 
در هر بیماری عفونی گیاهی یکسری وقایع رخ می دهد که منجر به توسعه وبروز بیماری در گیاه می شود و به این زنجیره وقایع چرخه بیماری می گویند.
 
مراحل چرخه بیماری
 
در بیماری لکه برگی اولین مرحله تلقیح است یعنی عامل بیماری (اسپور قارچ) با برگ تماس داشته باشد و سپس در داخل برگ نفوذ می کند یعنی اندام هایی را تشکیل داده و وارد بافت گیاهی می شود و سپس در داخل گیاه توسعه پیدا می کند و علائم بیماری ظاهر می شود.
با اتمام فصل زراعی گیاه از بین می رود و بیماری زمستان گذرانی می کند یابرای فصل بعد آماده شود.
 
مراحل بیماری:
 
تلقیح یا مایه زنی (Inoculation)
نفوذ (Penetration)
آلودگی (Infection)
گسترش بیماری (Invasion)
رشد و تولید مثل بیماری (Growth and reproduction)
انتشار عامل بیماری زا (Dissemination or transmission)
بقا (Survival over seasoning)
Inoculation:
تماس اولیه پاتوژن با محلی از میزبان که آلودگی رخ می دهد.
مایه تلقیح: هر بخشی از پاتوژن که ایجاد آلودگی می کند Inoculu 
مثل: سلول های باکتری- اسپور قارچ
مایه تلقیح اولیه: اینوکولومی است که در زمستان یا تابستان غیر فعال بوده و منشا آلودگی در فصل جدید است و در اوایل فصل و بهار گیاه را آلوده می کند.
مایه تلقیح ثانویه: انوکولومی که در طول فصل از انوکولوم اولیه ایجاد می شود و منشا آلودگی های ثانویه است.
زمستان گذرانی می تواند در داخل خاک و بقایای گیاهی یا میزبان ثانویه رخ دهد.
Penetration: وارد شدن پاتوژن به میزبان پس از تماس اولیه (برای ایجاد بیماری حتماً باید نفوذ رخ دهد)
روش های مختلف پاتوژن ها برای نفوذ:
الف) ورود مستقیم به بافت سالم: در بسیاری از قارچ ها
از جوانه زنی اسپور قارچ یک لوله ؟؟؟ تولید می شود که در انتها متورم می شود و ناحیه اپرسوریوم را تشکیل می دهد و این محل یک میخ نفوذ infection peg به داخل بافت میزبان نفوذ می کند و داخل میزبان شروع به رشد می کند.
انگل های اجباری پس از نفوذ یکسری لوله هایی ایجاد می کنند که مواد غذایی را مکش می کند که هساتوزیلوم (Haustotium) نام دارد.
مواد غذایی را از پروتوپلاست جذب می کنند و انگل های پیشرفته ای هستند. علائم خاصی ندارد و باعث کاهش فتوسنتز و کاهش عملکرد می شود. انگل های غیر اجباری تک تک سلول ها را می کشند و مواد غذایی آن ها را استفاده می کنند و علائم بیماری فوراً ظاهر می شود و برگ نکوز می شود.
ب) نفوذ از طریق زخم ها:
پاتوژن خودش نمی تواند وارد شود و از طریق زخم ها وارد می شوند:
تمام باکتری ها، برخی قارچ ها، ویروس ها و ویروئیدها
زخم ها می تواند طبیعی یا ناشی از محیط باشد و یا از طریق تغذیه حشره باشد.
طبیعی: از طریق هرس یا خوردن شاخ و برگ و در نتیجه باد 
محل خروج ریشه های فرعی 
نفوذ طبیعی: روزنه ها، عدسک ها، هیداتودها و محل ریزش برگ
قطر باز روزنه ها خیلی بزرگتر از باکتری ها هستند و به راحتی می توان لوله ؟؟/ قارچ عبور کند.
Infection: بیماری زمانی رخ می دهد که یک رابطه فیزیولوژیک بین پاتوژن و میزبان رخ بدهد که مرحله عفونت نام دارد و مواد غذایی از طریق پاتوژن جذب می شود.
عفونت ؟؟؟ سبب ظهور علائم بیماری می شود.
دوره نهفتگی یا کمون Incubation period: فاصله بین زمان تلقیح پاتوژن تا ظهور علائم بیماری
طول این دوره بستگی زیادی به شرایط محیطی دارد.
 
Invasion: پاتوژن به روش های مختلفی در میزبان گسترش می یابد:
برخی از پاتوژن ها فقط در سطح گسترش می یابند: سفیدک ها
بین سلولی
درون سلولی
درون آوندها
رشد و تکثیر پاتوژن Colonization: پاتوژن ها در میزبان رشد و تولید مثل می کنند.
میسلیوم قارچ ها در بافت میزبان رشد و پیشروی می کنند.
قارچ ها با تشکیل انواع اسپورهای جنسی و غیر جنسی تکثیر می شوند.
باکتری ها، ویروس ها با افزایش تعداد در بافت های میزبان گسترش می یابند.
Dissemniation: انتشار فعال: نماتودها و (کرم های میکروسکوپی که می توانند حرکت کنند) و قارچ های زئوسپوردار (داخل آب شنا می کنند) – پروتوزوآ یعنی عامل بیماری زا بتواند حرکت کند 
اغلب بیماری های گیاهی از طریق انتشار غیر فعال رخ می دهد:
جریان هوا: بسیاری از عوامل قارچی مثل زنگ
جریان آب: انتقال عوامل بیماری زایی خاکی 
حشرات: اکثر بیماری های ویروسی از طریق حشرات منتقل می شوند مثل شته ها و حشرات مکنده (از طریق بزاق)
انسان : عامل اصلی انتقال بیماری ها
از طریق ادوات کشاورزی (قیچی، چاقو، چکمه و اندام های گیاهی الوده) ماشین کشاورزی که در یک مزرعه آلوده کار کرده و نباید به مزارع دیگر انتقال یابد.
 
زمستان گذرانی و بقا Over wintering
 
پاتوژن های مختلف به روش های مختلف زمستان گذرانی می کنند:
پاتوژن هیا گیاهان چند ساله، درون میزبان چند ساله خود به سر می برند.
قارچ ها به صورت میسلیوم در گیاهان چند ساله و یا در بقایای گیاهی و یا روی میزبان های دیگر به سر می برند.
بعضی قارچ ها تشکیل اسپور ها یا اندام های خاصی (مثل اسکلروت)
در خاک یا روی بقایای گیاهی و یا بذر ها می دهند.
بعضی قارچ ها می توانند به صورت ساپروفیت روی مواد آلی خاک به سر برند.
روی ریشه، روی عذه مثل سیب زمینی، بقایای گیاهی، داخل زخم ها، داخل آوندها، داخل میوه های مرده، داخل دستگاه گوارش حشرات.
 
چگونگی حمله پاتوژن به میزبان:
 
اغلب عوامل بیماری زا از پروتوپلاست سلول های گیاهی استفاده می کنند. این فرآیند در عوامل مختلف بیماری زایی متفاوت است. در عواملی که از طریق زخم ها وارد گیاه می شوند فرآیند ایجاد آلودگی متفاوت است  با آن هایی که مستقیم به گیاه نفوذ می کنند.
در بیشتر قارچ ها نفوذ فعال و با تشکیل اندام اپرسورپوم می باشد. بخش عمده ای از فرآیند نفوذ قارچی به وسیله فرآیندهای شیمیایی است. برای اینکه عامل بیماری زا وارد سلول شوند باید از دیواره سلولی عبور کنند. دیواره سلولی شامل لایه های: کوتینی، پکتینی و سلولزی و ... است.
 
مهم ترین عامل شیمیایی تولید شده توسط پاتوژن های گیاهی:
آنزیم ها
کوتیناز: برای تخریب کوتیکول (در اکثر قارچ ها)
پکتیناز: برای تخریب تیغه میانی
عواملی که باعث لهیدگی شدید می شوند پکتیناز قوی تولید می کنند
سلولاز
لیگیناز: تخریب لیگنین و چوب ها
پروتئازها
آمیلاز ها
لیپازها
سه تای آخری نقش چندانی در تخریب دیواره سلولی ندارند ولی عامل بیماری زایی اند.
توکسین ها
مواد سمی هستند که در غلظت های کم اثر می کنند.
Tentoxi توسط قارچ Alternaria
Tab toxin توسط باکتری های Pseudomonas
علائم: وجود لکه سیاه در برگ که دور آن هاله ای سفید رنگ وجود دارد.
تنظیم کننده های رشد
برخی پاتوژن ها گیاه را وادار به تولید ترکیبات هورمونی می کنند.
اکسین
جیبرلین
سیتوکسین
برخی علائم ناشی از اختلالات هورمونی: افزایش رشد، غده ای شدن ریشه یا ساقه
 
اثر پاتوژن بر میزبان:
 
اثر بر فتوسنتز
در بیماری هایی که روی برگ ها لکه ایجاد می کنند و یا بافت برگ را تخریب می کنند و یا به صورت لایه روی سطح برگ را می گیرند مثل سفیدک و به طور مستقیم فتوسنتز کاهش می یابد که علائمی مثل زردی یا لکه برگی و ... به دنبال خواهد داشت.
 
اثر بر جذب آب و مواد معدنی
تخریب ریشه و تخریب آوندهای چوبی و یا انسداد آوندهای چوبی و علائمی مثل پژمردگی خواهد داشت و یا اینکه ریشه تا طوقه از بین می رود. یا اینکه بافت ریشه تخریب می شود مثل نماتودها و ممکن است گیاه تا آخر فصل زنده بماند ولی به شد تخریب می شود.
 
اثر بر انتقال آب و مواد معدنی
در این حالت آوندها در برش طولی کلاً سیاه می شوند مثل قارچ های خاکزاد در برخی موارد پروتوپلاست سلول های نگهدارنده آوند وارد آوند شده و باعث انسداد آوند می شود و خود پاتوژن باعث انسداد نمی شود.
 
اثر بر تبخیر
عواملی که باعث ایجاد زخم در بافت گیاه می شوند باعث افزایش تبخیر می شود. مثلاً زنگ ها (هر جوش زنگ محلی است که اسپورها بافت گیاه را پاره کرده اند)
 
اثر بر انتقال مواد آلی
هر عارضه ای که باعث تخریب آوند آبکش بشود می تواند بر انتقال مواد آلی اثر بگذارد بسیاری از عوامل ایجاد کننده زخم در تنه درختان که باعث تخریب بافت آبکش می شود.
 
اثر بر رشد میزبان
بیشتر عوامل بیماری زا رشد را محدود می کنند.
 
اثر بر تولید مثل میزبان
برخی از عوامل بیماری زایی در اندام های تکثیری گیاهان ایجاد عارضه می کنند مثلاً باعث تخریب گل یا شکوفه ها می شوند.
 

نوشته شده در 18/10/1392 چهارشنبه ساعت 19:57:23 توسط محمد یزدانی
ویرایش شده در 18/10/1392 چهارشنبه ساعت 20:13:57 توسط محمد یزدانی


بازگشت به صفحه بیماری های گیاهی


امتیاز شما به این مطلب

در کادر زیر نظر خود را درج نمایید




 refresh
کد امنیتی را وارد نمایید